Het idee dat zout slecht is voor onze gezondheid wordt ons regelmatig ingepeperd. Vraag de gemiddelde Nederlander of zout een vriend of vijand is en je zult van de meerderheid van de mensen horen dat zout slecht is voor onze gezondheid.

 

Volgens het Voedingscentrum is natrium (het belangrijkste mineraal in keukenzout) belangrijk voor het regelen van de vochtbalans in het lichaam, het regelen van de bloeddruk en voor een goede werking van spier- en zenuwcellen. Tevens zeggen zij er meteen achteraan: ”Het komt zelden voor dat mensen te weinig zout binnenkrijgen. Te veel zout eten kan leiden tot een hoge bloeddruk. Een hoge bloeddruk verhoogt de kans op hart- en vaatziekten.”

 

Is dat ook zo?

 

Laten we voorop stellen dat het voor mensen met een hoge bloeddruk niet verstandig is om teveel zout binnen te krijgen. Dan is 6 gram per dag waarschijnlijk al wat teveel van het goede. Maar goed, een hoge bloeddruk is dan ook een teken van een behoorlijke verstoring in je lichaam. Dat is niet iets normaals.

 

Je lichaam regelt de bloeddruk via het RAAS systeem (Renine Angiotenise Aldosteron Systeem). Het voert te ver om dit hele systeem uit te leggen, maar in het kort komt het erop neer dat de nieren en de bijnieren samen de bloeddruk regelen. Bij een bloedrukdaling wordt er angiotensine geproduceerd, wat vaatvernauwend werkt. Dit angiotensine stimuleert het bijnierhormoon aldosteron, waardoor natrium door de nieren wordt vastgehouden en kalium wordt uitgescheiden. Hierdoor stijgt de bloeddruk.

 

In principe werkt zout (natriumchloride) dus bloeddrukverhogend, maar een gezond lichaam zal dit kunnen opvangen en maatregelen nemen om de bloeddruk constant te houden. Bij ongeveer 25% van de mensen lukt dit niet zo goed en zij hebben dan ook een hogere bloeddruk dan gezond is en hebben baat bij een zoutbeperkt dieet.

 

Hoe zit dat met die overige 75 %?

 

Laten we een ruwe schatting maken; ongeveer 25% van de mensen zal een lage bloeddruk hebben en de rest heeft een stabiele normale bloeddruk.

 

Een lage bloeddruk wordt altijd gezien als een gezond teken, maar dat is maar de vraag. Mensen met een lage bloeddruk voelen zich verre van optimaal. Het wordt hen regelmatig zwart voor de ogen, ze zijn duizelig en voelen zich vaak slap. Natrium is samen met kalium van belang voor de zogenoemde natrium-kaliumpomp. Dat is een heel belangrijk enzym wat de hoeveelheid kalium, natrium maar ook calcium in de cel reguleert.

 

Een lage bloeddruk is in de regel een teken van een hypofunctie van de bijnier. Aangezien aldosteron in de bijnier geproduceerd wordt is dat dan ook niet zo gek. Ik wil de term bijnieruitputting eigenlijk niet in de mond nemen, het gaat tenslotte om uitputting door een onderfunctie van de bijnier en niet om een uitputting van de bijnier zelf. Mijn lezers weten dat ik daar moeite mee heb omdat je met de term bijnieruitputting nu eenmaal geen gehoor krijgt in de medische wereld.

 

Voor mensen met een lage bloeddruk en meer symptomen van een bijnier onderfunctie is het advies om zout te beperken niet zo goed. Zij hebben juist extra natrium nodig!

 

Ook voor mensen die overstappen op een ‘low-carb’ of ketogeen dieet zullen merken dat zij meer zout nodig hebben dan daarvoor. De ‘ketoflu’ is een signaal dat het lichaam elektrolyten tekort komt. Meestal gaat dat over natrium, maar soms betreft het kalium of magnesium en calcium.

 

Tja wat moeten we nu met dat algemene advies om zout te minderen?

 

Het is eigenlijk niet zo ingewikkeld. Eet vooral onbewerkte voedingsmiddelen (veel groenten) zonder toegevoegd zout, dan kun je goed zien hoeveel zout je binnenkrijgt. Vergeet niet dat een boterham al 0,35 gram zout bevat en 100 g roomijs wel 105 mg natrium!

 

Wanneer je bloeddruk normaal en stabiel is, kun je prima uit de voeten met het algemene advies.

 

Wanneer je bloeddruk te hoog is(of aan de hoge kant) zul je moeten opletten of je niet teveel natrium binnenkrijgt in verhouding tot je kaliuminname. (Dat vind je vooral in groente en fruit.)

 

Bij een lage bloeddruk zul je iets meer zout nodig hebben dan gemiddeld. Zodra je vaak duizelig bent en bijna flauwvalt, zou ik je bloeddruk eens checken en dan misschien wat extra zout gebruiken of regelmatig in zee gaan zwemmen of een voetenbadje met zeezout nemen.

 

Zoals gewoonlijk zijn voedingsadviezen niet passend voor iedereen, jouw lichaam hoeft namelijk helemaal niet gemiddeld te zijn.

 

Yvonne van Stigt, master in de klinische Psycho Neuro Immunologie

Ben jij zo iemand die de hele dag op zoek is naar zoetigheid, die niet van koolhydraatrijke voedingsmiddelen kan afblijven? Heb je het idee dat je verslaafd bent aan suiker omdat je een emotioneel probleem hebt? Ja, ben jij zo iemand? Dan is mijn blog van vandaag speciaal voor jou geschreven.

 

Wanneer je echt het gevoel hebt dat je verslaafd bent aan suiker, zul je vast wel op zoek gegaan zijn naar informatie. En dan vind je veel blogs en sites waarin de suiker-, zoet-, of koolhydraatverslaving wordt uitgelegd als een emotioneel probleem, of (nog erger) als een gebrek aan discipline.

 

Ik kan je geruststellen. De enorme behoefte aan zoetigheid of aan koolhydraten is geen verslaving, ook al lijkt het er qua gevoel wel op. Het is wel (net als een verslaving) een lichamelijke behoefte. Je lichaam heeft wel degelijk behoefte aan ‘suiker’. Maar dat maakt het geen verslaving.

 

De behoefte aan zoet is in wezen een behoefte aan brandstof om snel energie te kunnen maken. Op het moment dat de brandstof er is, zakt de behoefte weer. Tot het moment dat je lichaam weer opnieuw brandstof nodig heeft. (En dat is bij inspanning natuurlijk sneller dan wanneer je languit op de bank ligt).

 

Dit inzicht geeft de meeste mensen een heel stuk rust. Je hoeft dus niet in therapie vanwege je gebrek aan discipline of omdat je een slappeling bent. Er is gewoon een lichamelijke verklaring!

 

Een gezond lichaam kan namelijk vetten, eiwitten en koolhydraten als brandstof gebruiken om energie van te maken. De een kan van nature heel makkelijk vetten verbranden, de ander heeft daar meer moeite mee. Dat is een kwestie van aanleg.(Sorry, dat is gewoon zo.)

 

Die aanleg ligt in je energieproductiecapaciteit. Wanneer je makkelijk en veel ‘energie’ maakt in de mitochondriën (energiecentrales), kun je makkelijk vetten verbranden. Wanneer er ergens in het mitochondriale energieproductieproces iets mis gaat, of wanneer je heel veel energie nodig hebt, zul je moeten overstappen op glucose als brandstof. En dan kan het mis gaan.

 

Tenminste, het gaat mis als er iets hapert, als je bijvoorbeeld mineralen tekort komt, of een candida in je systeem hebt die ook gek is op zoetigheid. Of wanneer je immuunsysteem hard moet werken, of wanneer je teveel stress hebt, of weinig spierweefsel, een zuurstoftekort, of een vitaminetekort hebt.

 

Er kunnen dus allerlei redenen zijn waardoor je niet van zoetigheid af kunt blijven en meestal is dat dus gewoon een tekort aan snel beschikbare brandstof.

 

Mensen met insulineresistentie en diabetes type II hebben hier eerder last van omdat bij hen de glucose niet zo makkelijk in de cellen komt en het brein dan om brandstof gaat vragen. Hierbij is het ook nog eens moeilijker om vetten aan te spreken als brandstof. Je lichaam zal namelijk eerst de suikers (glucose) wegwerken alvorens vetten te gebruiken. (Bof jij even :( )

 

Nu zul je waarschijnlijk van mij willen horen hoe je het oplost.

 

Tja, het is niet zo simpel, dat ik even een protocolletje kan geven.

 

De oplossing ligt namelijk in het aanpakken van de oorzaak en die is (zoals altijd) niet bij iedereen gelijk.

 

In mijn ervaring ligt de belangrijkste oorzaak vaak bij een ‘actief’ immuunsysteem. Dat betekent dat je immuunsysteem ergens druk mee is. Allergieën, ontstekingen door pathogenen (beestjes) in de darm, een verhoogde ontstekingsgevoeligheid door early life stress, een hyperpermeabele (lekkende) darm, een chronische aandoening door een virus of bacterie of door auto-immuniteit.

 

Wanneer de oorzaak van je zoetbehoefte bij het immuunsysteem ligt, zal het je niet verbazen dat extra stress je lichaam geen goed doet. En dan lijkt het een emotioneel probleem wanneer je bij een stressvolle situatie een heel pak kokosmakronen opeet. (Been there, done that) En dat hoeft dus helemaal niet zo te zijn. De stress is alleen de druppel die de emmer doet overlopen.

 

Soms werkt het (in elk geval tijdelijk) om gewoon de suikers te laten staan, maar dat is lang niet altijd voldoende. Wanneer het lange tijd goed gaat en je ineens weer terug valt, zul je op zoek moeten naar de onderliggende verstoring. En dat is meestal geen doe het zelf klus.

 

Ga op zoek naar hulp van een deskundige die begrijpt waarom jouw lichaam vraagt om zoet. Die vind je hier. En laat het idee nou maar los dat je zwak of emotioneel instabiel bent.

 

Yvonne van Stigt, master in de klinische Psycho Neuro Immunologie

Ook ik heb er wel eens last van, het is best lastig om in bepaalde situaties je mond te houden. En zeker wanneer je ongevraagd advies geeft, kunnen mensen geïrriteerd reageren. Gelukkig leer je dat vanzelf af. Maar zelfs als je blogt of vlogt over een gezonde leefstijl kun je gezien worden als betweter. Ik sta regelmatig verbaasd over de reacties die ik ontvang op mijn website, maar dat schijnt tegenwoordig normaal te zijn.

 

Waarom wekt het promoten van een gezonde leefstijl eigenlijk irritatie op?

 

Het antwoord is niet zo heel ingewikkeld. Je appelleert met je informatie aan iets heel basaals. Je raakt het ego van je medemens.

 

Eigenlijk, heel diep van binnen, weet de ander dat je gelijk hebt. Mensen die geïrriteerd reageren, weten dat hun gedrag nou niet bepaald bijdraagt aan hun gezondheid. Dat zij ongezond eten, te weinig bewegen, te veel roken en drinken. Dat is confronterend en wekt een schuldgevoel op.

 

Een mens gaat die keuzes pas veranderen wanneer er een noodzaak voor is en hij beseft dat hij zichzelf tekort doet. Toch is dat schuldgevoel niet nodig als je begrijpt waarom je verkeerde keuzes maakt.

 

We denken dat we in staat zijn om zelf onze keuzes te bepalen. Dat we heel bewust kunnen kiezen voor gezond of ongezond gedrag. Maar die gedachte klopt niet. Er zijn veel meer aspecten bij betrokken, het is niet alleen een kwestie van discipline! (Ik kan je vertellen dat het mij in tijden van stress of ziekte ook niet lukt om de juiste keuzes te maken.)

 

In principe bepalen evolutionaire overlevingsstrategieën (dus niet je mind) je voedingskeuze!

 

Wanneer jouw microbioom behoefte heeft aan kaas, ga je op zoek naar kaas. Wanneer je bijnieren het zwaar hebben, zul je gek zijn op een zoute en vette hap (waarom dacht je dat de snackbar zo populair is?). Als je last hebt van een candidaovergroei zul je gek zijn op zoetigheid. En bij chronische ontstekingen wil je immuunsysteem vooral geen brandstof tekort komen en ga je op zoek naar koolhydraten als snelle brandstof. Datzelfde geldt overigens ook bij chronische stress .

 

Wanneer je dan luistert naar die behoefte (probeer maar eens tegen de evolutie in te gaan) wordt het heel lastig om je keuzes te veranderen. En dan komt er zo’n irritante betweter je vertellen dat je keuzes niet goed zijn! De beste manier om van je eigen schuldgevoel af te komen is om dan de boodschapper te demoniseren. Dat werkt in elk geval prima voor je ego, of je lichaam daar zo vrolijk van wordt, blijft de vraag.

 

Het vraagt dus nogal wat tact om bij de mensen door te dringen. Nee, meestal niet bij mensen die geen andere keuze meer hebben. Wanneer het vijf voor twaalf is en je lichaam laat zien dat het instort, zijn er heel wat mensen die zich vastklampen aan de gezonde leefstijl als laatste redmiddel. Maar ook dan is de lichamelijke behoefte voor velen sterker dan het besef dat je de verkeerde kant op gaat.

 

Wanneer je dus zelf de positieve effecten van goede voeding ervaren hebt, als je ontdekt hebt wat goede voeding met je doet, is het zaak om je te bedwingen als je in de supermarkt met afschuw de inhoud van de winkelkar van anderen bekijkt. Rits je mond dicht als je collega met een 3 liter verpakking chocopasta op kantoor komt om zijn bammetjes mee te besmeren. Slik je commentaar in als je ziet dat je schoonmoeder de gehaktballen wat smeuïger maakt door er een heel pakje bak- en braadboter doorheen te draaien.

 

Weet dus dat mensen deze keuzes niet maken vanuit zwakte of een gebrek aan discipline. En het is echt geen onwetendheid als ze kiezen voor ‘lekker’. Je kunt mij niet wijsmaken dat mensen niet diep in hun hart weten wat gezonde voeding is.

 

Het is o zo verleidelijk om wel iets te zeggen. En het gebeurt mij ook nog wel dat ik toch nog ongevraagd advies geef. Zo’n moment dat het je er zo uit floept. Maar echt, het werkt gewoon averechts!

 

Gelukkig leven we in een vrij land en mag een ieder zijn eigen keuzes maken. Maar het is de vraag of die keuzes wel zo vrij zijn als we denken.

 

Yvonne van Stigt, master in de klinische, Psycho, Neuro, Immunologie

Tegenwoordig is het normaal om tijdens de zwangerschap niet te roken of te drinken. Dat dit wel eens anders geweest is, kunnen we ons nu bijna niet voorstellen. Zo’n halve eeuw geleden waren vrouwen op dit gebied minder gezond zwanger, zij rookten volop!

 

Behalve het advies om niet te roken en te drinken, vind je op de site van het Voedingscentrum veel meer adviezen voor aanstaande moeders:

  • Eet geen rauw vlees of vleeswaren gemaakt van rauw vlees om parasieten te doden.
  • Eet niet teveel lever of leverhoudende producten om een teveel aan vitamine A te vermijden.
  • Pas op met het eten van rauwe of gerookte vis.
  • Eet niet teveel vis met toxische stoffen erin, zoals tilapia, pangasius en andere gekweekte vis.
  • Eet niet meer dan twee porties vette vis (?) of roofvis per week.
  • Vermijd het eten van producten gemaakt van rauwe melk of rauwe eieren.
  • Beperk de cafeïne inname (maar cola light mag wel?).
  • Vermijd venkel-, anijs- en zoethoutthee.
  • Vermijd anijs, dragon, venkel, basilicum, piment, nootmuskaat, kaneel, sassafras, dong quai, foelie en peper.
  • Eet geen rauwe kiemgroenten.
  • Beperk de drop inname.
  • O ja, maar light frisdranken zijn geen probleem(!).

 

Is het niet vreemd dat al deze adviezen eigenlijk beperkingen zijn? Waarom wordt er zo weinig advies gegeven over wat wél goed is voor zwangeren?  Waar zijn de adviezen over voldoende inname van groenten en fruit?

 

Zou het niet verstandig zijn als we de aanstaande moeders al voor de zwangerschap in een optimale conditie brengen? Dat zij ontdekken welk voedingspatroon bij hen past? Dat zij niet alleen foliumzuur  en vitamine D slikken, maar ook voldoende visolie en indien nodig ook andere B vitaminen?

 

Of is het misschien nog verstandiger om folaat te adviseren (een natuurlijke vorm van foliumzuur) omdat het synthetische foliumzuur door veel mensen niet zo goed verwerkt kan worden?

 

Is het niet verstandiger als vrouwen optimaal gezond zouden zijn voordat zij zwanger worden, zodat zij hun toekomstige kroost echt alles kunnen geven waarmee een kindje gezond kan groeien?

 

Hoe doe je dat als je als aanstaande moeder een behoefte hebt aan snelle suikers? ‘Sugarcraving’ wat ontstaat door een tekort aan de juiste mineralen of door laaggradige ontstekingen. Deze problemen kun je verhelpen door allereerst uit te zoeken waar het probleem vandaan komt en vervolgens de darmwerking te verbeteren, onder meer door een evenwichtig, passend voedingspatroon.

 

Het is dus zaak dat vrouwen gezond zwanger kunnen worden!

 

Maar ja, hoe doe je dat, als we allemaal anders zijn?

 

Bij het OPFG hebben we speciaal voor verloskundigen een nieuwe cursus ontwikkeld waarbij je leert hoe je aanstaande moeders hierin kunt begeleiden: Gezond Zwanger.

In deze 3 daagse cursus vertellen we meer over de effecten van leefstijl op moeder en kind, maar vooral ook hoe je als verloskundige je cliënten een individueel advies kunt geven. Want het blijft tenslotte maatwerk!

Je kunt je hier inschrijven.

 

Yvonne van Stigt, master in de klinische Psycho Neuro Immunologie

 

 

Holisme

Holisme, ofwel de holistische benadering van gezondheid, klinkt voor veel mensen zweverig. Ik begrijp wel dat het voor nuchtere Hollanders zweverig overkomt als er gesproken wordt over boosheid in de lever of verdriet vanuit de longen. Toch kun je holisme goed verklaren vanuit het biochemische model.

 

De gedachte dat lichaam en geest één zijn is natuurlijk niet nieuw. De Oude Grieken wisten al dat lichaam en geest onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. In de westerse geneeskunde is die gedachte weer losgelaten en zien we psychische klachten meestal niet als fysieke verstoringen, maar labelen we die als ‘tussen de oren’.

 

Toch kun je psychische of mentale problemen heel goed verklaren vanuit een verstoorde biochemie. Bij alles wat er in je lichaam gebeurt, zijn er namelijk biochemische processen betrokken. Het gaat tenslotte allemaal om stofjes; moleculen, enzymen, vitaminen, mineralen, neurotransmitters, hormonen en zo.

 

Als die stofjes in de war, in de knoop, verstoord of uit balans zijn in het ene deel van je lichaam, dan zullen die zelfde stofjes ook verstoord zijn in andere delen van je lichaam.

Even wat voorbeelden:

 

Zo heb je last van een tekort aan vitamine B12 in je mind (omdat bepaalde neurotransmitters dan niet goed werken), maar ook in de schildklier, in de spieren, in de lever en in alle cellen. Zo werkt dat nu eenmaal. Dat is gewoon fysiologie.

 

Ook is het helder dat wanneer de schildklier niet lekker werkt, je mind daar ook last van heeft. Er ontstaan dan angsten of paniek aanvallen, vergeetachtigheid en labiliteit.

 

Als je lever minder goed functioneert, kost het meer moeite om neurotransmitters, hormonen, ontstekingsstoffen en dergelijke af te breken. En ja, dat kan dan leiden tot emotionele uitbarstingen, labiliteit of woede.

 

Wanneer het in de darm niet helemaal goed verloopt heeft dat ook invloed op je hele lichaam. Er kunnen dan ook huid-, long-, kno-, blaas-, of depressieve klachten ontstaan. Een ontstekingsreactie in de darm blijft nu eenmaal niet in de darm. De cytokinen (ontstekingsstoffen) kunnen zich makkelijk via het bloed en de lymfe door het hele lichaam verspreiden.

 

Datzelfde geldt natuurlijk ook voor voeding en voedingsstoffen. Ook al hoor je nog maar al te vaak dat voeding geen invloed heeft op ziekteprocessen, dat kan gewoon niet waar zijn.

 

ALLES wat je eet, beïnvloedt je hele lichaam (en dus ook ziekteprocessen)PUNT.

 

Laten we daarom stoppen met het labelen van aandoeningen als zijnde psychisch. Laten we verder kijken dan simpele symptoombestrijding, laten we op zoek gaan naar de basis van de verstoringen. En zeg nu ook niet meer dat we maar met klachten moeten leren leven als de symptoombestrijders niet werken.

 

Voor heel veel onoplosbaar lijkende aandoeningen zijn die oplossingen er al wel, maar dan moet je wel op zoek naar de echte oorzaken. Die vind je in de ‘holistische’ biochemische benadering die we orthomoleculaire geneeskunde noemen.

 

Daarin gaan we op zoek naar verstoorde processen in het lichaam die klachten kunnen veroorzaken, mentaal of lichamelijk. Dat maakt namelijk niets uit.

 

Voor wie belangstelling heeft voor deze zeer interessante materie is welkom bij de open avond van het OPFG, het Onderwijsinstituut voor Preventieve en Functionele Geneeskunde op 12 maart 2019. En ja, ook wij werken ‘holistisch’ en dat is dus echt niet zweverig.

 

Yvonne van Stigt, master in de klinische Psycho Neuro Immunologie

Selderij sap

Je kunt het bijna niet gemist hebben, de nieuwe hype om elke ochtend een hele struik bleekselderij in sapvorm op een nuchtere maag achterover te slaan. Selderij sap drinken lijkt wel een tovermiddel te zijn tegen de meest uiteenlopende kwalen.

 

Deze hype is gestart door Anthony William, de auteur van het boek ‘Medical Medium’. Hij stelt in zijn boek dat het gebruik van selderij sap vele kwalen zou kunnen genezen en geeft daar ook verklaringen voor.

 

Hij legt uit dat selderij sap goed is voor het microbioom, ontstekingsremmend werkt en ‘ziekteverwekkers kan verhongeren’. De mineralen in selderij sap zouden als antisepticum werken, de mineralen zouden ‘celmembranen van pathogenen afbreken en vernietigen.’

 

Hmm…

 

Eerlijk gezegd heb ik niets kunnen vinden in de literatuur over dit soort werkingsmechanismen van mineralen. Voor consumenten klinkt het in elk geval indrukwekkend. Misschien heb ik het mis, maar het lijkt mij eh… wat vergezocht.

 

Dat neemt niet weg dat velen het er goed op doen. Er zijn echt vele succesverhalen, mensen die er geweldig van opknappen. Ze krijgen meer energie, eczeem verdwijnt en darmen knappen op.

 

Maar als de onderbouwing niet klopt, hoe kunnen mensen er dan van opknappen? Is het dan iets wat men zich inbeeldt?

 

Nee, dat is onzin.

 

Er zijn wel degelijk positieve effecten te verklaren.

Om te beginnen bevat selderij per 100 gram wel 400 mg kalium, 140 mg natrium, 80 mg calcium, 10 mg magnesium, 0,01 mg koper en 0,10 mg zink.

We hebben per dag ongeveer 4-5 gram kalium nodig, 400 mg per 100 gram selderij lijkt veel, maar is bij lange na niet genoeg om de dagelijks benodigde hoeveelheid te halen. Daarom gaan veel mensen dan ook een kilo selderij per dag gebruiken, daarmee kom je wat betreft kalium al een heel eind.

 

Maar is dat verstandig?

 

Laten we een ding voorop stellen; meer groenten eten is meestal een goed idee, juist vanwege de grote hoeveelheid mineralen in groenten. Die mineralen dragen bij aan een betere energiehuishouding, een beter functionerende natrium- kaliumpomp, waardoor de huid en de darm kan opknappen.

Maar dat kun je ook doen met gewoon meer groenten in de vorm van salades en soepen te eten. Daar hoef je niet perse selderij sap voor te drinken.

 

Zijn er ook nadelen aan het drinken van selderij sap?

 

Jazeker!

 

Wij denken vaak dat als iets een gunstig effect op onze gezondheid heeft, dat nog meer van dat goeds uiteindelijk nog beter is.

Nee, meer is niet altijd beter! Meer kan ook teveel zijn!

 

Selderij sap bevat veel oxalaten en veel selderij sap bevat voor een bepaalde groep mensen teveel oxalaten.

 

Oxalaten? Wat zijn dat?

 

Oxalaten zijn scherpe kristalletjes in groene groenten, zoals spinazie, boerenkool en bleekselderij, maar je vindt ze ook in rabarber, zoete aardappel, avocado, cacao en noten. Deze kleine kristalletjes kunnen weefsels beschadigen als ze niet worden omhuld door calcium. Zo kunnen ze de darmen belasten, maar ook leiden tot nierstenen. Er zijn specifieke darmflorabacteriën die de oxalaten onschadelijk kunnen maken, maar die ontbreken vaak na regelmatig antibiotica gebruik.

 

Wanneer je teveel selderij sap gebruikt (en dus te weinig varieert) kunnen sommige mensen ineens behoorlijke klachten krijgen. Wanneer nierstenen in de familie geen onbekend verschijnsel zijn, moet je extra op je hoede zijn. Verder zouden vulvodynie en fibromyalgie typische ziektebeelden zijn die met oxalaten gerelateerd zijn.

 

Wil jij je beter voelen, begin dan eens met het veranderen van je voedingspatroon, eet meer verse groenten, varieer en drink misschien af en toe wat selderij sap. Maar overdrijf niet.

 

Yvonne van Stigt, master in de klinische Psycho Neuro Immunologie

 

 

 

Deze week kwam Linda de Mol meerdere malen in het nieuws. Heel bekend Nederland was in shock dat zij van RTL4 naar SBS6 overstapte. Maar een paar dagen daarvoor had zij ander nieuws, zij maakte bekend dat ze last had van een eetverslaving. Dat nieuws was op de een of andere manier minder belangrijk dan haar carrièreswitch.

 

Eerlijk gezegd maakt het mij niet uit waar zij werkt, zij heeft bij beide zenders toch wel een voorbeeldfunctie. En vanwege die functie besteed ik vandaag aandacht aan haar verhaal.

 

Uit zeer ‘betrouwbare’ bron ( het TV programma RTL Boulevard) heb ik begrepen dat zij haar eetverslaving koppelt aan een aandoening (er werd gesuggereerd dat het blaasontstekingen waren) in haar jeugd waarvoor zij veel antibiotica heeft gebruikt. De medicatie veroorzaakte misselijkheid en gebrek aan eetlust. Volgens haar zeggen ontdekte zij later dat eten juist wel heel lekker was.

 

Ik wil vandaag ingaan op het mogelijke werkingsmechanisme van de eetverslaving en daarvoor is het voorbeeld van Linda (waar of niet waar) wel heel illustratief.

 

Laten we voorop stellen dat een eetverslaving heel veel oorzaken kan hebben. Ik heb wel altijd wat moeite met de veel gehoorde uitspraak dat een eetverslaving niets anders is dan een uiting van onverwerkte emoties. Ook de term emotie-eten vind ik denigrerend en te kort door de bocht.

 

Misschien ligt het aan mij, maar ik krijg de kriebels van mensen die anderen diskwalificeren door hen te vertellen dat zij teveel eten omdat er iets mis is tussen de oren, of gewoon te weinig discipline hebben.

 

Want vertel mij dan eens, hoe werkt dat dan?

Ga je teveel eten omdat je in je jeugd te weinig liefde gehad hebt en het eten die liefde vervangt?

 

Ik kan je vertellen dat het zo eenvoudig niet werkt. Er zijn legio mensen die in hun jeugd te weinig liefde hebben gehad en toch geen eetverslaving hebben ontwikkeld.

 

Laten we dus stoppen met de psychologische drogredenen.

Laten we eens kijken naar wat mogelijke werkingsmechanismen.

 

Het woord eetverslaving dekt de lading niet zo goed. In feite is een eetverslaving qua werkingsmechanisme niet altijd vergelijkbaar met een alcohol- of cocaïneverslaving. Maar velen ervaren de behoefte aan specifieke voedingsmiddelen toch wel als een verslaving. Wanneer endorfine en exorfinen een rol spelen bij het ontstaan van een eetverslaving kun je wel degelijk afkickverschijnselen ervaren bij het stoppen met bijvoorbeeld gluten of melk.

 

Negatieve(chronische)stress kan een rol spelen bij het ontstaan van een eetverslaving. Simpelweg omdat een van de stresshormonen (cortisol) ook de glucosehuishouding reguleert. En een ontregelde glucosehuishouding kan leiden tot een onbedwingbare zoetbehoefte. Langdurige stress zorgt ook voor een grotere behoefte aan belangrijke mineralen (die ook belangrijk zijn voor het stabiel houden van de bloedsuikerspiegel).

 

Maar om even terug te komen op het verhaal van Linda (zoals we dat door de media voorgeschoteld hebben gekregen). Chronische ontstekingen en veel antibioticagebruik kunnen leiden tot een ‘eetverslaving’. Er zijn zelfs verschillende factoren die daarbij een rol spelen.

 

Stel (laten we even speculeren) dat een chronische candida infectie betrokken is bij de chronische blaasontstekingen (want dat is een mogelijkheid), dan zal die candida je glucosehuishouding behoorlijk in de war brengen. De candida is namelijk dol op glucose en zorgt er wel voor dat jij op zoek gaat naar koolhydraten. En dat noemen we dan een eetverslaving.

 

Iets vergelijkbaars gebeurt bij chronische ontstekingsreacties, dan heeft je immuunsysteem behoefte aan extra brandstof om eventuele indringers te kunnen bevechten, en wat kun je dan gaan doen? Juist, eten!

 

Als je dan vervolgens meerdere antibioticakuren gebruikt, bestrijd je op dat moment wel even wat indringers, maar ontneem je jezelf de mogelijkheid om je immuunsysteem te versterken. En dat heeft op de langere termijn weer een heleboel andere gevolgen.

 

Iedereen met een ‘eetverslaving’ weet dat je niet zo gauw ‘verslaafd ‘ raakt aan spruitjes of andijvie. Je hebt vooral behoefte aan zoet en/of vet voedsel. Die behoefte is niets meer dan een overlevingsstrategie. In tijden van schaarste levert vet en/of zoet voedsel nu eenmaal veel snelle brandstof.

 

Het onderwerp eetverslaving is nog wat complexer dan ik in dit blog kan uitleggen, maar iedereen die hierover meer wil weten, kan zich nog net inschrijven voor de cursusdag ‘Afslanken is maatwerk’ van komende zaterdag bij het OPFG in Vianen. Maar dan moet je wel snel zijn! O en Linda, ik hoop dat je mij niet kwalijk neemt dat ik mijn licht laat schijnen op je verhaal. Je bent bij deze uitgenodigd voor komende zaterdag!

 

Yvonne van Stigt, master in de klinische Psycho Neuro Immunologie

 

 

 

 

 

 

 

Heb je er ooit van gehoord? Of heb je ze zelf misschien? Van die helderrode mini bloedblaartjes op je huid die niet weg willen gaan? Ze heten haemangioma senilis en nee het is niet iets alleen voor oude mensen. Ze worden nog wel eens verward met petechiën, dat zijn kleine (niet onschuldige) puntbloedinkjes. Nee, cherry angioma’s zijn wel relatief onschuldig en liggen meer op de huid. Je hebt ze als een soort kersenwratje, maar ook zo groot als een speldenprikje.

 

Ze zijn volgens de medische literatuur volkomen onschuldig en ongevaarlijk, omdat ze niet uitgroeien tot iets levensbedreigends. Maar toch denk ik dat die cherry angioma’s niet zomaar ontstaan, ze zijn wel degelijk een signaal. Je lichaam laat zien dat er ergens iets niet helemaal verloopt zoals het zou moeten.

 

Is het zorgwekkend?

Nou nee, meestal niet, tenzij het er heel erg veel zijn.

 

In de medische literatuur zul je weinig informatie vinden over de reden waarom cherry angioma’s ontstaan. Maar wanneer je wat gaat googelen over dit onderwerp is de kans groot dat je toch wel wat informatie vindt. En meestal wordt er dan een verband gelegd met een jodiumtekort of een bijwerking van broom- of fluordetoxificatie. Maar hoe dit dat dan precies werkt, wordt bijna nooit uitgelegd.

 

Wat is nu eigenlijk een cherry angioma? In feite is zo’n klein helderrood speldenprikje, of heel klein wratje een verwijding of uitstulping van een haarvaatje. Het lijkt wel een mini-aneurysma. Vergelijkbaar met een zwakke plek in een fietsband, waardoor er een bult op de band verschijnt. Omdat haarvaatjes heel klein zijn, zijn deze zwakke plekjes ook minuscuul en soms bijna niet waarneembaar. Je hoeft niet bang te zijn dat ze barsten, wanneer dit onverhoopt toch zou gebeuren is de kans dat je doodbloedt nihil te noemen.

 

De vraag is echter, waarom ontstaat er in zo’n haarvaatje een verwijding?

Het antwoord daarop is niet zo moeilijk.

 

De oorzaak ligt in een verzwakking van het bindweefsel. Je ziet cherry angioma’s dan ook vaker bij mensen met bindweefselproblemen. En je zult je verbazen welke aandoeningen gerelateerd zijn aan bindweefselproblemen. Zomaar even een aantal voorbeelden:

 

  • Histamineproblematieken
  • Cellulite
  • Lipoedeem
  • Nodules in de schildklier
  • Divertikels in de darm
  • Longemfyseem
  • Striae
  • Aneurysma’s
  • Hypermobiliteit
  • Ehlers Danlos Syndroom
  • Gewrichtsklachten
  • Fybromyalgie
  • Poliepen
  • Bekkeninstabiliteit
  • Zwakke nagels
  • Huidklachten
  • Broze haren
  • Obstipatie
  • SIBO
  • Hernia diagfragmatica
  • Vroegtijdige huidveroudering

 

Zo dat is nogal wat!

 

Verzwakt bindweefsel heeft een aantal mogelijke oorzaken:

  • Bij tekort aan bouwstoffen (aminozuren) verzwakt het bindweefsel.
    • Bij een eiwittekort in de voeding
    • Door langdurig gebruik van eiwitten als brandstof in tijden van stress of ontsteking
    • En ook door erfelijke factoren die de opbouw van het bindweefsel bemoeilijken.
  • Een teveel aan oestrogenen verzwakt het bindweefsel (vandaar dat deze aandoeningen meer bij vrouwen voorkomen)
  • Bij een tekort aan nutriënten kan het bindweefsel niet goed worden opgebouwd. Denk daarbij oa aan:
    • Vitamine C
    • IJzer
    • Koper
    • Silicium
    • Zwavel
    • Mangaan
    • Jodium
    • Glycoproteïnen

Welke van deze factoren bij jou het belangrijkst zijn, is niet te zeggen. We zijn natuurlijk allemaal anders.

 

Zoals je ziet zijn cherry angioma’s zelf niet zo’n probleem, misschien alleen cosmetisch. Toch kan het ontstaan hiervan wel een signaal zijn. Een teken dat je lichaam moeite heeft met het sterk houden van je bindweefsel. En dat is wel iets wat je aandacht zou moeten hebben als je naar het aandoeningenlijstje hierboven kijkt.

 

Wat kun je zelf doen?

  • Vermijd lege calorieën
  • Eet gevarieerd, vooral veel groenten
  • Eet voldoende eiwitten (dat valt soms niet mee)
  • Verminder negatieve stress (stress rooft bouwstoffen en nutriënten)
  • Gebruik bottenbouillon van biologische runder- en kippenbotten
  • Vermijd hormonale anticonceptie zo veel mogelijk

 

Mocht dat allemaal niet effectief zijn, zoek dan professionele hulp van een deskundige. Die cherry angioma’s krijg je meestal niet weg, maar je kunt veel doen om ergere klachten te voorkomen. Je bindweefselgezondheid is te belangrijk om te negeren.

 

Yvonne van Stigt, master in de klinische Psycho Neuro Immunologie

 

 

 

 

 

 

Wil niet iedereen met lichamelijke klachten weten hoe je fit, vitaal, slank en gezond wordt? Ben je daar ook naar op zoek? En heb je ook het idee dat de algemene adviezen voor jou niet altijd werken? Vandaag verklap ik het geheim waar je de sleutel vindt om weer fit, vitaal, slank en gezond te worden.

 

Nee, je wordt meestal niet gezond, slank, fit en vitaal van ‘fast food’, fabrieksvoedsel, eierkoeken, cola en chips. Maar dat zal geen nieuws voor je zijn.

 

De meeste mensen worden wel gezond, fit, vitaal en slank van verse groenten, fruit, vis, eieren, noten en zaden en een beetje vlees. Maar toch kan het zijn dat je het met gezonde voeding alleen niet redt. Dat je erg je best doet met soepjes en sapjes, bijna nooit uit de bocht vliegt, regelmatig beweegt en toch niet opknapt. Dat je moe, dik en somber blijft ondanks al je inspanningen.

 

Voor deze mensen is dit blog geschreven, voor hen die vastlopen ondanks een gezonde leefwijze. Heus, deze mensen zijn er! Als jij zo iemand bent, laat dan een reactie achter onder dit blog, zodat anderen die dit niet geloven (en zelfs gezond, fit en slank lijken te blijven met fastfood, fabrieksvoedsel en zo) kunnen lezen dat ik dit niet uit mijn duim zuig.

 

Maar goed, laat ik je het geheim maar verklappen.

 

De sleutel van een goede gezondheid ligt in je energieproductiecapaciteit. Ofwel in de hoeveelheid energie die jij kunt maken. Want niet iedereen kan even makkelijk veel energie produceren (en als dat niet goed lukt, zit dat niet tussen de oren).

 

Wij hebben twee soorten energiecentrales, de mitochondriën waarin je op een zuinige manier uit vet (yeah) en uit glucose veel energie kunt maken. En de minder zuinige celorganellen, energiecentrales die niet eens een echte naam hebben en die zonder zuurstof glucose als brandstof kunnen gebruiken.

 

Als er ergens iets mis gaat in de productie van energie omdat je mitochondriën niet zo goed functioneren, ontstaan er op de lange duur lichamelijke klachten.

 

Je hebt namelijk niet alleen energie nodig voor het functioneren van je lichaam, maar ook voor onderhoud en herstel. Energie is nodig voor belangrijke transportsystemen, enzymen en andere biochemische processen. Kort gezegd kun je zonder energie gewoon niet leven.

 

Het bijzondere is dat we bij lichamelijke klachten wel op zoek gaan naar de oorzaak van de problemen, maar dat we vaak blijven hangen in hormonale verstoringen, neurotransmitterverstoringen of problemen van bepaalde organen. We zoeken naar ontstekingen, een hoge bloeddruk, of een verstoorde glucosespiegel, maar er wordt maar zelden gezocht naar de basis van bijna alle gezondheidsissues. Hoe werkt je energiesysteem?

 

Ik vermoed ook dat veel artsen zich niet realiseren hoe belangrijk het is om naar de basis te kijken, of dat zij simpelweg niet weten hoe zij de energieproductiesystemen in kaart kunnen brengen. Laat staan dat zij weten wat zij eraan kunnen doen.

 

Die energieproductie in de mitochondriën is afhankelijk van een aantal factoren en nutriënten. Bij een tekort van een specifieke vitamine of mineraal zullen de energiecentrales niet optimaal functioneren, met vaak vermoeidheid en/of overgewicht (of legio andere klachten) als gevolg.

 

Wat is er allemaal nodig?

 

Om te beginnen werken de mitochondriën alleen optimaal als er zuurstof aanwezig is. Dat betekent dat je met COPD al 1-0 achterstaat. Maar ook een ijzertekort geeft problemen, omdat je nu eenmaal ijzer nodig hebt voor het transport van zuurstof. Iedereen die hijgend als een paard de trap oploopt, herkent een zuurstoftekort.

 

Daarnaast heb je om energie te kunnen maken zo ongeveer alle B vitaminen nodig en een aantal essentiële mineralen waaronder koper, ijzer en mangaan.

 

Om alle vitaminen en mineralen naar de cellen te vervoeren en vervolgens de cellen in te krijgen, heb je nog veel meer vitaminen, mineralen en vetzuren nodig.

 

Dan speelt ook de schildklier een belangrijke rol in het activeren van de mitochondriën. Zonder voldoende schildklierhormoon zit je als een zombie op de bank. En ook die schildklier heeft weer nutriënten nodig om hormonen te kunnen produceren. Als je alles op een rijtje zet, kan ik bijna geen nutriënt bedenken wat niet bij dit proces betrokken is.

 

De basis van gezondheid ligt dus in een goed werkend energiesysteem en daarvoor heb je niet alleen glucose of vet, maar vooral heel veel nutriënten nodig.

 

Maar als je gezond eet, krijg je alles binnen wat je nodig hebt. Toch?

 

Hmm, was het maar waar.

 

Je kunt misschien als je heeeeel gezond eet wel alles binnen krijgen (alhoewel dat eigenlijk al niet te doen is), maar het is de vraag of jouw lichaam die nutriënten wel kan benutten. Werken de transportsystemen wel? Of stapelt jouw lichaam bepaalde mineralen ergens op, omdat je nu eenmaal een bakfoutje hebt in een transportsysteem?

 

Zo kun je bijvoorbeeld ijzer, calcium en koper stapelen, dan heb je teveel ijzer, calcium of koper op plaatsen waar je het niet hebben wilt en heb je een tekort op plaatsen waar je het nodig hebt. Er zijn ook vitaminen die geactiveerd moeten worden om de cel in te kunnen komen. Want dat is wel de plaats waar je ze nodig hebt.

 

Ook krijgen we allemaal metalen binnen die de plaats innemen van de belangrijke mineralen, waardoor bepaalde enzymen niet goed werken.

 

Het is dus niet allemaal zo eenvoudig als vaak gezegd wordt.

 

Ik hoop dat je nu begrijpt waarom een gezond en gevarieerd voedingspatroon zo belangrijk is. En dat je naar de basis zou moeten kijken bij het oplossen van gezondheidsvraagstukken. Dat je moet zorgen dat je energieproductie weer op peil komt, met behulp van de juiste vitaminen, mineralen en vetzuren.

 

Mocht je er meer over willen lezen, dan vind je in mijn boek Oerslank een schat aan informatie.

 

De meeste mensen zullen bij twijfel naar de huisarts gaan om te vragen om een vitaminen en mineralen onderzoek. Weet dan wel dat de arts bloedonderzoek gebruikt voor het meten van vitaminen en mineralen. Je weet dan alleen wat er in het bloed aanwezig is. En dat zegt dus niets over wat je lichaam ermee doet. Als je wilt uitzoeken of je lichaam wel gebruik maakt van alle nutriënten heb je een gespecialiseerd urineonderzoek nodig, maar daar is weinig over bekend in de reguliere geneeskunde.

 

Je kunt helaas niet helemaal zelf uitvogelen waar je energiesysteem vastloopt. Op het moment dat je namelijk één nutriënt gaat suppleren (omdat je denkt dat je dat tekort komt) kan de hele biochemische fabriek op een ander punt weer vastlopen. Zo gaan hele volksstammen magnesium of vitamine B12 gebruiken, terwijl ze daarmee de machinerie op een ander punt laten crashen.

 

Daar heb je dus professionele hulp bij nodig.

 

Je kunt wel vast beginnen met supergezond te eten, dan heb je al een hele stap gezet. Voor het oplossen van de ingewikkelde puzzel zijn er professionals die je kunnen helpen. Je vindt ze hier.

 

Bij het OPFG leiden we therapeuten en artsen op om wel vanuit de basis naar gezondheidsvraagstukken te kijken. Zij zijn bekend met urineonderzoeken en weten hoe je met de juiste nutriënten je systeem weer vlot kunt trekken.

 

We bieden cursusdagen voor leken, maar ook opleidingen voor professionals. Neem eens een kijkje op de site, wie weet zien we je terug op een cursus waarbij we je nog veel meer leren over goed bewaarde geheimen.

 

Yvonne van Stigt, master in de klinische Psycho Neuro Immunologie

Tja, daar lig je dan. Ziek tussen Kerst en Oudjaar. Gewoon griep, net zoals al die andere mensen die even gas terug kunnen nemen in deze vakantieperiode. Het lijkt een typische ondernemerskwaal te zijn, ziek worden op het moment dat er rust is. Zij kunnen het zich tenslotte niet permitteren om ziek te zijn. Voor hen is er geen baas die het salaris gewoon door betaalt.

 

Toch is het wel bijzonder dat ons lichaam in staat is om (zonder griepprik, die discussie laat ik vandaag even buiten beschouwing) een griep buiten de deur te houden als het echt niet kan. Wat zitten we toch prachtig in elkaar!

 

Hoe werkt dat dan?

 

In de bijnieren wordt het stresshormoon cortisol geproduceerd, wat ervoor zorgt dat je niet ziek wordt als je onder druk staat. Cortisol onderdrukt namelijk het immuunsysteem. Het zorgt ervoor dat je lichaam niet reageert op ziekteverwekkers en dus geen koorts kan inzetten om aanvallers uit te schakelen.

 

Dat heeft een aantal voordelen.

 

Je hebt nergens last van en je kunt lekker doorwerken. Dat verbetert de overlevingscapaciteit. Dit slimme overlevingsmechanisme is heel functioneel, want je moet er niet aan denken dat je ziek wordt terwijl je op de vlucht bent voor een horde hongerige wolven.

 

Het nadeel van dit mechanisme is dat je door kunt gaan op ‘wilskracht’ en dan teruggefloten wordt op moment dat je veilig bent, rust neemt of lekker op vakantie gaat. Wanneer je cortisolspiegels zakken krijgt je immuunsysteem de ruimte om eens alles op te ruimen wat er in de voorgaande periode is blijven liggen.

 

Op zich is daar niets mis mee, als je regelmatig je rust pakt, kan je systeem dat best aan. Dan krijg je één keer per jaar tussen Kerst en Oudjaar een lekkere griep. Maar als je maar doorgaat, of in een langdurige onveilige situatie verkeert, kan je immuunsysteem nooit aan de grote schoonmaak beginnen. (Denk eens aan al die mensen op de vlucht voor oorlog).

 

En dan ontstaan de chronische klachten.

 

De verzamelde virusjes, bacteriën en parasieten hebben dan misschien wel jarenlang hun gang kunnen gaan. Je immuunsysteem reageert op die invasie met kleine hoeveelheden cytokinen (ontstekingsstoffen), net genoeg om de situatie niet te laten ontsporen.

 

Als dat maar lang genoeg duurt zullen die cytokinen bepaalde receptoren blokkeren, waaronder de receptoren die de bijnieren moeten activeren. En zo zetten de ontstekingsstoffen de bijnieren en ook de schildklier een tandje lager. (Laten we dit geen bijnieruitputting noemen, die naam klopt van geen kanten. Waarom? Dat lees je hier.)

 

Het is eigenlijk een prachtig beschermingsmechanisme om te zorgen dat je rust neemt. (Je moet tenslotte geen energie verspillen als je lichaam tijd en rust nodig heeft om indringers te bestrijden).

 

Tja, en wat doen wij dan?

 

Dan gaan we schildkliermedicatie en/of cortisolvervangende medicatie (Prednison) slikken.

 

Wat denk je dat er dan gebeurt?

 

Inderdaad, je duwt je lichaam door zijn eigen beschermingsmechanismen heen. Soms kan het niet anders en is er geen andere oplossing. Maar ik denk wel dat het verstandig is om tegelijkertijd ook op zoek te gaan naar de oproerkraaiers in je lichaam die de boel op zijn kop gezet hebben. En dat is nu eenmaal niet zo makkelijk.

 

We wemelen van de ‘beestjes’ en die zijn niet allemaal met een simpel bloedonderzoek op te sporen. Als je alleen al denkt aan de ziekte van Lyme, die heel moeilijk traceerbaar is, of aan de Q-koorts bacterie, die meestal over het hoofd gezien wordt, dan weet je al hoe gecompliceerd het zou kunnen zijn. Gelukkig zijn er veel deskundigen die wel weten waar en hoe ze moeten zoeken. Je vindt ze hier!

 

Niet alleen het diagnosticeren is een uitdaging, ook het behandelen van de verstorende virussen, bacteriën, schimmels en parasieten is niet eenvoudig. Jammer genoeg wordt er in de gangbare geneeskunde vrijwel alleen gebruik gemaakt van antibiotica. Dat is te vergelijken met het uitroeien van de hele dierentuin om twee agressieve krokodillen uit te schakelen.

 

Gelukkig kan het ook anders.

 

Er zijn voldoende natuurlijke middelen die specifieke indringers kunnen bestrijden. Maar daar heb je dan wel weer voldoende kennis voor nodig. Je raadt het al, die goed opgeleide mensen vind je hier.

 

Als je nu ziek op bed ligt, kun je je lichaam eigenlijk een complimentje geven. Het doet tenminste wat het doen moet. En iedereen die trots vertelt dat hij nooit ziek wordt, kan zich na het lezen van dit artikel achter zijn oren krabben.

 

Ik wens iedereen een gezond (maar met zo af en toe een griepje) 2019!

 

Yvonne van Stigt, master in de klinische Psycho, Neuro, Immunologie

 

P.S. Op 26 januari 2019 geven wij bij het OPFG voor iedereen die geïnteresseerd is in deze materie de lesdag: ‘Hoe kom je uit je burn-out?’ Je kunt je hier nog inschrijven.